Gençlerin zorbalık sürecini anlamalarına nasıl yardımcı olabiliriz ki, ebeveynleriyle birlikte buna karşı tepki gösterebilsinler ve karşı koyabilsinler?

Cambridge Sözlüğü’ne göre zorbalık: “Daha küçük veya daha güçsüz birini inciten veya korkutan, genellikle o kişiyi istemediği bir şeyi yapmaya zorlayan kişinin davranışıdır.”

Zorbalık sürecini anlamak, daha sosyal zeka ile tepki vermemize yardımcı olur, pasifliği önlerken, doğrudan veya dolaylı olarak neden olduğu stresi ve zehirli ortamları da azaltır. Hepimiz bu durumların katılımcılarıyız; dolayısıyla da sorumluyuz.

Clémence Mary, 17 Mart 2023 tarihinde Libération gazetesinde yazdığı yazısında, zorbalığın altında yatan mekanizmalara dikkat çeken Margo Deage’in tezini öne çıkardı.

Margo Deage, zorbalığı sadece birini “insan kalkanı” olarak kullanmak olarak değil, daha doğru bir şekilde onu “paratoner“e dönüştürmek olarak tanımlar. Bu güçlü metafor, bir bireyin diğerlerinin kolektif olumsuzluklarını, öfkelerini veya streslerini nasıl emdiğini gösterir.

Zorbalık son derece karmaşık bir konudur. Bir kısır döngü yaratır, gerginlik, stres ve zehirli bir atmosferin herkesi içine çeken bir kara delik veya kasırga gibi yayıldığı bir ortam yaratır. Tek bir kişinin bu süreci durdurması, rüzgâr, ateş veya su gibi doğa güçlerini durdurmak kadar zordur. Çoğu zaman insanlar, zarar kendilerini kişisel olarak etkilene kadar neler olup bittiğinin farkına varmazlar.

Asıl tehlike, herkesin zihinsel ve fiziksel olarak bu tür “Zehirli Ortam”da sıkışıp kalmasıdır.

Farkındalık öğretmenleri bize şunu hatırlatır: Yangın belirtileri görmeye başladığınızda, hızlı hareket edin; Kontrol edilemeyecek şekilde yayılmadan önce.

Zehirli dinamiklere müdahale etmek ve bunları bozmak için her zaman bir yol vardır. Zehirli dinamikleri tersine çevirmek, sadece birkaç kişi için değil, tüm ilgili kişiler için faydalı olan erdemli bir süreçtir.

Fransız gazetesi Libération’dan bir makale:

Margot Déage: “Ortaokulda, itibar bir gencin kimliğini ve değerini belirler.”

13 yaşında itibar nasıl oluşur? Hangi mekanizmalarla bir öğrenci popüler ya da günah keçisi haline gelir? Sosyolog, okulda zorbalığın en uç örneği olabilecek söylentilerin ve kötü itibarın oluşumunu analiz ediyor.
(Mia
Oberländer/Libération) Clémence Mary

Aralık sonu ve Ocak başında, okulda zorbalığa veya homofobik tacize maruz kalan 11 yaşındaki Ambre ve ardından 13 yaşındaki Lucas’ın intiharları, halkın bu belayı durduramamasına yeniden dikkat çekti. Bu tür eylemler nadir olsa da, 2021 yılında yayınlanan bir Senato raporuna göre, her yıl 800.000 ila 1 milyon çocuk okulda zorbalığa maruz kalıyor. Toulouse’daki Jean-Jaurès Üniversitesi’nde sosyolog olan Margot Déage, At the School of Bad Reputations (PUF, 2023) başlıklı tezi için, Paris ve Île-de-France bölgesindeki dört okulda saha araştırması yaparak ortaokul öğrencilerinin arasındaki ilişkilere derinlemesine daldı. Ortaokul, güçlü bir uyum ve aşırı sosyal kontrolün damgasını vurduğu bir yaşam aşamasına karşılık geliyor, diye açıklıyor. Okulun kapalı topluluğu içinde, gençler birbirlerini yargılıyor: “Başkaları hakkında sürekli fikir beyan etmek, sohbetleri besliyor.“

Sosyolog, araştırmasında çevrimiçi ortamda ve okulda yaşanan şiddetin bir süreklilik arz ettiğini ortaya koyuyor. Ancak tüm gençler bu şiddete eşit derecede maruz kalmıyor: Kızlar daha çok cinsel ve çevrimiçi saldırıların kurbanı olurken, erkekler daha çok fiziksel veya sözlü tacize maruz kalıyor. Sosyolog, sosyal kimliğin oluşumunda kritik öneme sahip bu dönemde “kötü şöhret”i teşvik eden sosyal ağlar tarafından daha da güçlendirilen sınıfçı, cinsiyetçi, ırkçı veya homofobik dinamiklere ışık tutuyor. Kurumların daha iyi dinlemesi, gençler arasında farkındalığı artıracaktır, diye savunuyor.

• Eğitim Bakanı Pap Ndiaye, zorbalığa karşı mücadeleyi güçlendirme planlarını açıkladı. Bu açıklamalar hakkında ne düşünüyorsunuz?

2010 yılından bu yana, her hükümet, kamuoyunda büyük yankı uyandıran olayların ardından bu sorunu ele almıştır. Her yıl, 15 yaşın altındaki 30 ila 40 çocuk intihar etmektedir ve bu, 1-24 yaş grubunda hastalık ve kazalardan sonra üçüncü önde gelen ölüm nedenidir [Inserm-CépiDc’nin 2017 verilerine göre]. Ancak bu eylemler çok karmaşık bir olgudur ve sadece bazıları zorbalık nedeniyle gerçekleşmektedir. E-Enfance derneği ve sosyal ağlar arasında etkili ortaklıklar kurulmuş olmasına rağmen, birçok duyuru sembolik kalmaktadır. Ancak bu eylemler, çocukların okul dışındaki sosyal yaşamlarında onlara destek olacak personel eksikliğini telafi edememektedir.

• "Devlet harekete geçmediğinde, gençler kendi aralarında hesaplaşıyorlar" diye yazıyorsunuz. Bu sorunu çözmek neden bu kadar zor?

“Okulda zorbalık” gibi genel bir terimin arkasında çeşitli sorunlar yatmaktadır. Siber saldırılar, cinsiyetçilik veya cinsel şiddet, vurma, itme ve ilişkisel şiddet gibi resmi rakamlara dahil edilmemektedir. Son ulusal ankete [2017] göre, ortaokul öğrencilerinin %5,6’sının ciddi zorbalığa maruz kaldığı oranı büyük ölçüde hafife alınmaktadır. Doğru kelimeler kullanılmadığı için sorunlar yanlış anlaşılmaktadır. Erkekler teneffüste herkesin gözü önünde geçen kızlara dokunmak için şeref kıtası oluşturduğunda, buna neden zorbalık denilsin? Ben cinsel saldırı görüyorum. Bir öğrenci üzerine benzin döküldüğünü ve çakmakla tehdit edildiğini anlattığında, bu cinayete teşebbüs demektir. Bu başlık altında kaç tür şiddet yer alacaktır? Bu eylemler çocuklar arasında gerçekleştiği için, okulun bunları ele alması gerektiği varsayılmaktadır. Ancak bu eylemler için cezai ve hukuki nitelikler vardır.

• Öğrencilerin %94'ü okulda kendilerini iyi hissettiklerini söylerken, bu fenomen neden ortaokulda belirginleşiyor?

Bu yaş, hayatın çok konformist bir aşamasına karşılık gelir. Gençler, okul hayatlarının ötesinde bir statüye sahip değildir: işleri, diplomaları, eşleri, çocukları yoktur. Birbirlerini yaptıkları, giydikleri ve söyledikleriyle yargılarlar. İtibar, bir kişinin kimliğini ve değerini belirler. Gençler, yetişkinlere karşı çıkan bir gençlik kültürü aracılığıyla ebeveynlerinin emirlerinden kurtularak kendileri olmaya çalışırlar. Ortaokul, güçlü bir birlikte var olma hissinin olduğu kapalı bir topluluktur; başkaları hakkında sürekli olarak fikirler dile getirilir. Birisi normların dışına çıktığı anda, zorbalığın en uç şekli olan şiddet içeren sosyal kontrol uygulanır.

• Ortaokulda itibar hangi mekanizmalarla oluşturulur?

Çoğu genç, okulda itibar genellikle olumsuz olduğu için göze çarpmamayı amaçlar. Bu itibar, kahkahalar, takma adlar, oyunlar yoluyla bilinçsizce veya ifşa etme ya da iftira yoluyla stratejik olarak oluşabilir. Arkadaşlık veya aşkta hayal kırıklığına uğrayan bazı gençler, intikam almak için bir veya daha fazla “dosyayı” ifşa ederek başkaları için “itibar oluşturmaya” karar verir. Günah keçileri, diğerlerinin arkasında gizlice hayatlarını yaşayabilecekleri ve kendi gözlerinde “daha az ciddi” suçları deneyebilecekleri bir paratoner görevi görerek grubun geri kalanının ahlaki değerini garanti eder.

• Gülme ile alay etme arasındaki sınır neden bu kadar belirsiz?

Kahkaha yayılabilmesi için, grubun kahkahanın hedefi olan öğrenciye karşı duyarsız olması gerekir. Bu duyarsızlık, empatiye yer olmayan ortaokulda daha belirgindir. Alaycı tavırlar hakimdir, çünkü herkes eğlenmek için orada olduğunu göstermek ister. Uyum sağlamayan herkes dışlanır. Öğrenciler toplum içinde iyi olduklarını söylerler, ancak özel olarak birçokları kendileri olamadıklarını veya üzüntü gibi duyguları ifade edemediklerini itiraf ederler. Bir öğrenci, kötü şöhretinin haklı olduğunu düşünebilir, grup önünde agresif davranabilir, ancak özel olarak davranışından pişmanlık duyabilir ve reddedilme korkusundan bir rol oynadığını itiraf edebilir. Bireysel destek, eğitim personeli için bir kaldıraç olabilir.

• İtibar mekanizmaları erkekler ve kızlar için aynı mıdır?

Kısacası, cinsiyetçilik ortaokulda öğrenilir. Erkekler, saygı kazanmak için normları çiğneyen ve sapkın davranışlarla kötü bir ün kazanırlar. Öğretmenlerden korkmayanlar özel bir aura kazanırlar. Bu tür öğrenciler kurum tarafından daha ağır cezalandırılır, bu da akranları arasındaki statülerini güçlendirir. Akademik olarak yetersiz hisseden dezavantajlı geçmişe sahip bazı öğrenciler ve onlara destek veren diğerleri, genellikle üst sınıflardan gelen ve otoriteye yakın olarak algılanan “entelektüeller”den hissettikleri sembolik şiddeti ve sınıf küçümsemesini onlara karşı kullanırlar.

Kızlar için ise durum tam tersidir: Onlardan konformist, erdemli, sağduyulu olmaları ve erkeklerden uzak durmaları beklenir. Sürekli olarak “sürtük” olarak yaftalanma tehdidi altında yaşarlar. Asi bir kız alay, saldırganlık ve reddedilmeye maruz kalırken, kötü şöhretli bir erkek ise yorumlardan kaçınır. Ergenlik döneminde, kızların gelişen vücutları, erkeklerle konuşur konuşmaz şüphe uyandırır. Ergenlik ve cinsel kimlik veya cinsel yönelimin keşfi acımasız olabilir. Bazen kurumlar veya dini uygulamalarla pekiştirilen kıyafet kuralları, kontrolü zorlar. Bu cinsiyetçi çifte standart, “saygı kazanmanın” bir yolunu bulana kadar uysal olan “kadınsı” erkek çocukları da etkiler.

• Reddedilme riskini artıran başka faktörler nelerdir?

Etnik kökenler bu riski daha da artırmaktadır. Araştırmam sırasında, “beurette” damgası oldukça güçlüydü. Bu ırksal kriterlere uyuyorsanız veya keyfi olarak bu kriterlere atanıyorsanız, şüpheli hale gelirsiniz. Bir kız nargile kafesine giderse; hayal gücünde Orta Doğu ve uyuşturucu kültürüyle ilişkilendirilir; bu olumsuz figürle veya Batı Afrika’nın eşdeğeri olan “niafou” ile etiketlenir. En kötü şöhrete sahip “günah keçileri” genellikle çok dezavantajlı sosyal çevrelerden gelir. İzolasyonları onları başka çevreye yönlendirebilir ve bazen suç işleme veya fuhuşa sürükleyebilir.

• Sosyal ağlar bu sosyal yaşamda nasıl bir rol oynuyor?

Okul duvarları içinde olanları büyütürler. Ortaokulda sosyal kontrol, kişilerarası ilişkileri kısıtlama eğilimindedir, bu da ilişkilerin sosyal ağlara çekilmesine ve orada serbest kalmasına neden olur. Yetişkinlerin kontrolünden kaçmayı sağlayan bu ekosistemde Snapchat, geçici ve nispeten kapalı mesajlaşma yoluyla sohbet amaçlı kullanım sağlar. Ancak bu gizlilik kolayca aşılabilir: gençler “çıplak fotoğraflar” veya özel sohbetler gibi içerikleri nasıl yakalayacaklarını bilirler.

• Gerçek hayattaki ve çevrimiçi saldırganlığı ayrı ayrı düşünme eğilimi var mı?

Evet. Çevrimiçi olan her şey gerçektir. Her ikisi de aynı yakın mesafeli şiddetten kaynaklanır, çünkü çevrimiçi arkadaşlar genellikle okuldakilerle aynıdır. Ancak, değerler bazen tersine döner: çevrimiçi olarak dikkat çeken şeyler, cinsel içerikli içerik gibi, çevrimdışı ortamda genellikle tabu veya şüpheli kabul edilir. Beğeni ve takipçi kazanmak için “hile” yapma stratejileri, özgünlük çok değer verilen bir kavram olduğu için hoş karşılanmaz. “İkiyüzlü” en kötü hakaretlerden biridir. Manipülasyon ve rol yapma, sadık dostluğa aykırıdır. Banliyölerde gençler, “hayat uydurarak” e-itibarlarını artırmak için hile yapanları itibarsızlaştırmak için “siber”i kullanır.

• Gençler bu dijital yaşamın risklerini nasıl yönetiyorlar?

Bu dikkat ekonomisi, muhasebe araçları aracılığıyla itibara bir piyasa değeri kazandırır. Ancak nefret dolu bir yorumu “beğenmek” çok az bir taahhüt gerektirir ve bu sarmal etki, grup halinde zorbalığı teşvik eder. Ekranlar çekingenliği ortadan kaldırsa da, gençler mütevazı ve temkinli davranmaya devam eder: kamuya açık paylaşımlarda bulunan, canlı yayın yapan veya hikayelerini paylaşanların oranı yaklaşık %15 gibi küçük bir azınlıktır ve Instagram’da paylaşımlar hızla arşivlenir. Ortaokul öğrencileri özel iletişim kurmayı tercih ederler, bu da siber zorbalığı takip etmeyi zorlaştırır. Şifreleri paylaşmak sevgi veya dostluğun bir göstergesidir, ancak aynı zamanda kimlik hırsızlığına karşı savunmasız kalmanıza neden olur.

• 2 Mart'ta Meclis tarafından kabul edilen, dijital çoğunluğu 15 yaş olarak belirleyen yasa, durumu değiştirebilir mi?

Ağlarda önleme mesajlarının yayılması ve raporlanabilir içerik listesinin genişletilmesi, çevrimiçi konuşmaları yatıştırmaya yardımcı olacaktır. Ancak yaş doğrulama ve yasal veli onayı alma, teknik ve etik zorluklar yaratmaktadır. Bu, takma ad kullanımından vazgeçilmesini ve resmi France Connect arayüzüne bağlanarak kimliğin doğrulanmasını gerektirmektedir. Platformlar bu amaçla hangi bilgileri saklayacak? Devlet dijital hayatlarımızdan ne alacak? Gençleri düzenlemeye çalışmak paradoksaldır, çünkü onların teknik becerileri ve risk farkındalığı genellikle yetişkinlerininkini aşmaktadır. Bu önlem, sosyal ağların sorumluluğunu ebeveynlere kaydırmaktadır. Gençler, örneğin VPN’leri kullanarak, yakında düzenlemeleri atlatmanın yollarını bulacaktır. Ebeveynlerinden daha az dışarı çıkma izni olan gençler, özerk bir şekilde bağlantılar kurmak için bu alana ihtiyaç duymaktadır.

(Makale, 09/08/25 tarihinde Chat Gpt ile Fransızca’dan çevrilerek güncellenmiştir) ayrıca (Link) adresinde de mevcuttur.