स्मरणशक्ति कसरी काम गर्छ? हाम्रो स्मरणशक्तिलाई कसरी मद्दत गर्ने?

हाम्रो स्मरणशक्ति हाम्रो जीवनभरि निरन्तर परिवर्तन भइरहने कुरा हो। कहिलेकाहीँ हामी यसलाई ‘मस्तिष्कको न्यूरोप्लास्टिसिटी‘ भन्छौं, जसले हाम्रो मस्तिष्कको परिवर्तन र पुनर्निर्माण हुने क्षमतालाई जनाउँछ। स्वास्थ्यमा उतारचढाव हुँदा पनि यो क्षमता कायम रहन्छ, तर उमेर र समयसँगै स्मरणशक्ति बिस्तारै घट्दै जान्छ।

तर स्मृति बिस्तारै घट्दै गए पनि हाम्रो स्मृतिलाई मनोरञ्जन दिन धेरै तरिका छन् (दीर्घकालीन स्मृति, जस्तै १० वर्षअघिको ‘पुरानो सम्झना‘, वा अल्पकालीन स्मृति, जब हामी ५ मिनेटअघि भएका कुरा सम्झन खोज्छौं)। दुवै महत्त्वपूर्ण छन्, तर यो हाम्रो मनोदशा, आत्मविश्वास वा तनावमा पनि निर्भर गर्छ।

कहिलेकाहीँ हामी भन्छौं कि कुराहरू बिर्सँदा तनाव कम गर्न मद्दत पुग्छ र यसले खुशी बढाउन अनुमति दिन्छ। दुवै कार्यहरू (कुराहरू सम्झनु) र (कुराहरू बिर्सनु) महत्वपूर्ण छन्। वैसे, के तपाईंलाई थाहा छ डेटा संरक्षणमा ‘बिर्सन पाउने अधिकार‘ पनि हुन्छ? यो एक अत्यन्त महत्वपूर्ण अधिकार हो र यसलाई इतिहासमा हामीले भनेझैं ‘स्मरण गर्ने कर्तव्य‘सँग विपरीत मान्न सकिन्छ।

स्मरणशक्ति सम्बन्धी एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने यो “सम्बन्ध” (Association) को आधारमा काम गर्छ र यसलाई “मांसपेशी” (Muscle) सँग पनि तुलना गर्न सकिन्छ। जति बढी तपाईं यसलाई प्रयोग गर्नुहुन्छ, त्यति नै बढी तपाईंले कुराहरू याद राख्नुहुनेछ। “Use It or Lose It” भन्ने भनाइ छ र स्मृति पनि मांसपेशीझैं काम गर्छ; यसलाई समय–समयमा प्रयोग गर्नुपर्छ, नत्र यो कमजोर हुन्छ र प्रयोग गर्न गाह्रो हुन्छ, ठीक अन्य मांसपेशीहरूजस्तै।

हामी हाम्रो स्मरणशक्तिमा काम गर्न केही सरल अभ्यासहरू गर्न सक्छौं, कुनै प्रयास नगरी केवल नयाँ बानीहरू अपनाएर:

• हामी सबैले सजिलै गर्न सक्ने पहिलो विचार भनेको हाम्रो स्मरणशक्तिमा काम गर्न र पुराना सम्झनाहरूलाई सुरक्षित राख्न हो, जसरी र्यापर “Disiz La Peste” ले आफ्नो गीत “Je les guarde” मा व्याख्या गरेका छन्: “Le pasee comme un petit musee, je m’y promene pour me faire du bien, je les guardes, je les guardes, je les guardes, mes souvenirs sont des pages sur les toiles” (“विगत एउटा सानो संग्रहालय जस्तै हो, म त्यहाँ घुम्छु आफूलाई राम्रो महसुस गराउन, म तिनीहरूलाई राख्छु, म तिनीहरूलाई राख्छु, म तिनीहरूलाई राख्छु, मेरा सम्झनाहरू क्यानभासमा पृष्ठहरू हुन्”। म तिनीहरूलाई राख्छु, म तिनीहरूलाई राख्छु, म तिनीहरूलाई राख्छु; मेरा सम्झनाहरू क्यानभासमा पृष्ठहरू हुन्।”). पुराना तस्बिरहरू राख्ने र कहिलेकाहीँ हेर्ने गर्नाले बिना प्रयास नै स्मरणशक्तिलाई ताजा राख्न मद्दत गर्छ। यो हाम्रा साथीभाइ र परिवारसँग सम्पर्कमा रहिरहने एउटा राम्रो तरिका पनि हो र तस्बिरहरू हेर्दा समग्रमा राम्रो न्यानो अनुभूति मिल्छ।
  
• गणितज्ञ सेड्रिक विलानी (मेडल विजेता) ले आफ्नो आत्मकथात्मक पुस्तक ‘बर्थ अफ अ थिओरम: ए म्याथमेटिकल एडभेन्चर‘ (२०१५) मा पनि केही प्रस्ताव गरेका थिए। हरेक साँझ दिनको अन्त्य हुनुअघि भुइँमा “शवासन” (विश्राम मुद्रा) को योग आसनमा लेट्नुहोस् र केही मिनेटका लागि सासप्रश्वासको सानो अभ्यास वा कुनै आरामदायी गतिविधि गरेर आफूलाई आराम दिन प्रयास गर्नुहोस् र दिनभरका सबै क्षणहरूलाई कालक्रमअनुसार एक-एक गरी सम्झने प्रयास गर्नुहोस्। जसरी हामी आफ्नो दिनको समीक्षा गर्दैछौं, र त्यसपछि हप्ताको अन्त्यमा भएका सबै घटनाहरू सम्झने प्रयास गर्न सक्छौं।
  

• सम्बन्धद्वारा स्मरणशक्ति काम गर्छ; यदि हामीले कुराहरू बिर्स्यौं भने, उही परिस्थितिमा गएर उही कामहरू गर्दा मस्तिष्क र स्मरणशक्तिलाई कुराहरू सजिलै सम्झन मद्दत पुग्छ।
• साथै, यदि हामीले केही पूर्ण रूपमा बिर्स्यौं भने, सम्झने एउटा तरिका सम्बन्ध प्रयोग गर्नु हो। बिर्सिएको कुरासँग सम्बन्धित कुनै कुरा सम्झने प्रयास गर्दा स्मृति सजिलै फर्किन मद्दत पुग्छ।
• कहिलेकाहीँ हामी केही सम्झन चाहन्छौं र गाह्रो हुन्छ भने धेरै जोर नदिने नै उत्तम हुन्छ। केवल त्यसबारे सोच्न बन्द गर्नुहोस् र १० मिनेटपछि फेरि सोच्दा पनि सम्झन मद्दत पुग्छ।
• कहिलेकाहीँ हामीलाई थाहा पाउने मौका मिल्ने कुरा भनेको कुनै साथी वा परिवारको सदस्य हो, जसलाई भेट्दा उनीहरूले हामीलाई विगतका छलफल वा परिस्थितिहरू सम्झाउँछन्। समूहको स्मृतिलाई ताजा राख्न उनीहरूको उपस्थितिले मद्दत गर्छ, किनकि धेरै जना हुँदा सबैले सफलतापूर्वक थपेका तर बिर्सिएका कुराहरू सम्झाउन सजिलो हुन्छ। ती विषयमा कुरा गर्दा सम्झन सहज हुन्छ।
• राम्रो स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु, तनावबाट बच्नु, माइन्डफुलनेस गर्नु, स्वस्थ आहार खानु, राम्रो निद्रा लिनु र राम्रो हाइड्रेशन स्तर कायम राख्नुले पनि स्मरणशक्तिमा धेरै मद्दत गर्छ (लिङ्क)

स्मृतिसम्बन्धी अर्को कुरा के हो भने, जति बढी हामी आत्मविश्वासी हुन्छौं, उति बढी स्मृतिले काम गर्छ।

तपाईंको स्मरणशक्तिसम्बन्धी कुनै पनि समस्याबारे आफ्ना डाक्टरहरूसँग कुरा गर्न हिचकिचाउनु हुँदैन। उनीहरूको काम नै तपाईंको साथ दिनु हो, त्यसैले आफ्ना समस्या वा चिन्ताहरू व्याख्या गर्न नडराउनुहोस्। तपाईंले स्मरणशक्तिलाई मनोरञ्जन गर्न र त्यससँग खेल्न सिकाउने समूह र परोपकारी संस्थाहरू पनि भेट्टाउन सक्नुहुन्छ।

कृपया धेरै चिन्ता नलिनुहोस् यदि तपाईंले केही कुरा बिर्सनुभयो भने, हामीले भनेझैं अत्यधिक तनावबाट बच्न हामीले पनि त्यस्तै गर्छौं। कहिलेकाहीँ हाम्रो मुडअनुसार हामीले केही कुरा बढी पटक बिर्सन्छौं।

हाम्रो स्मृति छान्ने खालको हुन्छ तर हामीले धेरै चिन्ता लिनु हुँदैन। मस्तिष्कको न्यूरोप्लास्टिसिटीका कारण, जे भए पनि आफूमा र आफ्नो स्मृतिमा विश्वास राख्नुहोस्। पुराना तस्बिरहरू र स्मृतिचिन्हहरू हेर्दै रहनुहोस्, यो स्मृतिलाई मनोरञ्जन दिने राम्रो तरिका हो।

पुरानो तस्बिरहरू राख्नु र कहिलेकाहीँ हेर्नु तपाईंको स्मरणशक्तिलाई ताजा राख्न र सम्झनाहरूलाई पुनःजाँच गर्न एक राम्रो तरिका हो।