સ્મૃતિ કેવી રીતે કામ કરે છે? અમારી સ્મૃતિને કેવી રીતે મદદ કરી શકાય?

અમારી સ્મૃતિ એ એવી વસ્તુ છે જે આપણા જીવન દરમિયાન સતત બદલાતી રહે છે. ક્યારેક આપણે “મગજની ન્યુરોપ્લાસ્ટિસિટી“નો ઉલ્લેખ કરીએ છીએ, જે વૈશ્વિક સ્તરે આપણા મગજની પોતાની ક્ષમતાને બદલવાની અને પુનર્જીવિત થવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે, જે આરોગ્યમાં ઊંચ-નીચ સાથે જોડાયેલી હોય છે. પરંતુ ઉંમર અને સમય પસાર થવા સાથે, સ્મૃતિ ધીમે ધીમે ઘટી જાય છે.

પરંતુ જો સ્મૃતિ ધીમે ધીમે ઘટી રહી હોય, તો તેને મનોરંજન આપવા માટે અનેક રીતો છે (લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ, જેમ કે 10 વર્ષ પહેલાંની “જૂની યાદ“, અથવા ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિ, જ્યારે આપણે 5 મિનિટ પહેલાંની બાબતો યાદ કરવાનો પ્રયાસ કરીએ). બંને મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તે આપણા મૂડ, આત્મવિશ્વાસ અથવા તણાવ પર પણ આધાર રાખે છે.

અમે ક્યારેક કહીએ છીએ કે વસ્તુઓ ભૂલી જવાથી તણાવ ઘટે છે અને ખુશી વધે છે. બંને ક્રિયાઓ (વસ્તુઓ યાદ રાખવી) અને (વસ્તુઓ ભૂલી જવી) મહત્વપૂર્ણ છે. વैसे, શું તમને ખબર છે કે ડેટા સંરક્ષણમાં ‘ભૂલાઈ જવાની હક્ક‘ પણ છે? આ એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હક્ક છે અને તેને ઇતિહાસમાં ‘સ્મરણની ફરજ‘ના વિરુદ્ધ મૂકી શકાય છે.

સ્મૃતિ વિશે એક મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે તે ‘સંબંધ‘ દ્વારા કાર્ય કરે છે અને તેને ‘પેશી‘ તરીકે પણ જોઈ શકાય છે; જેટલું વધુ તમે તેને ઉપયોગમાં લો, તેટલું વધુ તમે વસ્તુઓ યાદ રાખી શકશો. એક કહેવત છે “Use It or Lose It” અને સ્મૃતિ પણ એક પેશીની જેમ કામ કરે છે; તેને સમયાંતરે ઉપયોગમાં લેવું જ પડે, નહીં તો તે ઘટી જાય છે અને ઉપયોગ કરવું મુશ્કેલ બની જાય છે, બિલકુલ અન્ય પેશીઓની જેમ.

અમારી સ્મૃતિ પર કામ કરવા માટે કેટલીક સરળ કસરતો છે, જેને કોઈ ખાસ પ્રયત્ન કર્યા વિના ફક્ત નવી આદતો અપનાવીને કરી શકાય છે:

• પ્રથમ વિચાર એ છે કે આપણે સૌ સરળતાથી આપણી યાદશક્તિ પર કામ કરી શકીએ અને જૂના સ્મરણોને સાચવી શકીએ, જેમ કે રેપર "Disiz La Peste" તેના ગીત "Je les guarde" માં સમજાવે છે: "Le passee comme un petit musee, je m'y promene pour me faire du bien, je les guardes, je les guardes, je les guardes, mes souvenirs sont des pages sur les toiles" ("ભૂતકાળ એક નાનકડા મ્યુઝિયમ જેવો છે, હું તેમાં ફરવા જાઉં છું મને સારું લાગે, હું તેમને સાચવું છું, હું તેમને સાચવું છું, હું તેમને સાચવું છું, મારી યાદો કૅનવાસ પરની પાનાઓ છે") હું તેમને સાચવું છું, હું તેમને સાચવું છું, હું તેમને સાચવું છું; મારી યાદો કૅનવાસ પરની પાનાઓ છે."). જૂની તસવીરો સાચવી રાખવી અને ક્યારેક તેમને જોવું મહેનત વિના યાદશક્તિને તાજગી આપે છે. તે આપણા મિત્રો અને પરિવાર સાથે સંપર્કમાં રહેવાનો પણ એક સરસ માર્ગ છે, અને તેમને જોયા પછી એક આત્મીય, ગરમ લાગણી થાય છે.
• ગણિતજ્ઞ સેડ્રિક વિલ્લાની (મેડલ વિજેતા) દ્વારા તેમની આત્મકથાત્મક પુસ્તક 'બર્થ ઓફ અ થિયોરેમ: એ મેથેમેટિકલ એડવેન્ચર' (2015) માં પણ આ પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે. દરરોજ સાંજે દિવસ પૂરો થવાના પહેલાં, જમીન પર ("શવાસન") યોગાસનની સ્થિતિમાં પડીને, થોડા મિનિટ માટે શ્વાસની નાની કસરત કે કોઈ આરામદાયક પ્રવૃત્તિ કરીને આરામ કરવાનો પ્રયાસ કરો અને દિવસના તમામ ક્ષણોને સમયક્રમમાં એક-એક કરીને યાદ કરવાનો પ્રયાસ કરો. જેમ કે આપણે આપણો દિવસ સમીક્ષા કરી રહ્યા હોઈએ, અને પછી અઠવાડિયાના અંતે થયેલી તમામ ઘટનાઓ યાદ કરવાનો પ્રયાસ કરી શકીએ.

• સંબંધ દ્વારા સ્મૃતિ કાર્ય: જો આપણે વસ્તુઓ ભૂલી જઈએ, તો ફરીથી એ જ પરિસ્થિતિમાં જઈને અને એ જ પ્રવૃત્તિઓ કરીને મગજ અને સ્મૃતિને વસ્તુઓ વધુ સરળતાથી યાદ કરવામાં મદદ મળે છે.
• જો આપણે કંઈક સંપૂર્ણપણે ભૂલી જઈએ, તો તેને યાદ કરવાની એક રીત એ છે કે સંકળાયેલી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરીને સંકેત મેળવીએ; ભૂલી ગયેલી વસ્તુની આસપાસની કોઈ વસ્તુ સાથે જોડીને યાદ તાજી કરી શકાય, જેથી યાદ વધુ સરળતાથી પાછી આવે.
• ક્યારેક જ્યારે આપણે કંઈક યાદ રાખવા માંગીએ છીએ અને મુશ્કેલી થાય છે, ત્યારે વધારે દબાણ ન કરવાનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે. ફક્ત તેના વિશે વિચારવું બંધ કરો, અને 10 મિનિટ પછી ફરીથી વિચારવાથી પણ યાદ કરવામાં મદદ મળે છે.
• ક્યારેક અમને એવો અવસર મળે છે કે જ્યારે અમે કોઈ મિત્ર કે પરિવારજનોને મળીએ છીએ, ત્યારે તેઓ અમને ભૂતકાળની ચર્ચા કે પરિસ્થિતિ યાદ અપાવે છે. જૂથની સ્મૃતિને મજબૂત બનાવવા માટે અનેક લોકોની હાજરી મદદરૂપ થાય છે, જેથી ભૂલી ગયેલી બાબતો ફરીથી સામે આવે અને દરેક વ્યક્તિ પોતાની સફળતાઓ ઉમેરી શકે. તેમના વિશે વાત કરવાથી સ્મૃતિ તાજગી પામે છે.
• સારું સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવવી, તણાવ ટાળવો, માઇન્ડફુલનેસ અભ્યાસ કરવો, સ્વસ્થ આહાર લેવો, સારી ઊંઘ લેવી અને યોગ્ય હાઇડ્રેશન સ્તર જાળવવું પણ સ્મૃતિમાં ઘણો ફાયદો કરે છે (લિંક)

સ્મૃતિ વિશે જાણવા જેવી બીજી વાત એ છે કે જેટલી વધુ આપણે આત્મવિશ્વાસી હોઈએ, તેટલું વધુ સ્મૃતિ કાર્ય થાય છે.

તમારા ડૉક્ટરો સાથે સ્મૃતિ સંબંધિત કોઈપણ સમસ્યા અંગે વાત કરવામાં સંકોચશો નહીં; તે તમારી સાથે રહેવાનું તેમનું કામ છે. તમારા મુદ્દાઓ કે ચિંતાઓ સમજાવવા માટે ચિંતા ન કરો. તમે લોકોના જૂથો અને ચેરિટી સંસ્થાઓ પણ શોધી શકો છો, જે સ્મૃતિને મનોરંજનરૂપે જાળવવા અને તેની સાથે રમવા માટેની તકનીકો શીખવામાં મદદ કરે છે.

કૃપા કરીને, જો તમે કંઈક ભૂલી જશો તો વધારે ચિંતા ન કરો. જેમ આપણે જણાવ્યું છે, વધારે તણાવ ટાળવા માટે આવું પણ થાય છે. ક્યારેક અમારા મૂડ પર આધાર રાખીને અમે કેટલીક વસ્તુઓ વધારે વાર ભૂલી જઈએ છીએ.

અમારી સ્મૃતિ પસંદગીયુક્ત છે, પરંતુ આપણે વધારે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. મગજની ન્યુરોપ્લાસ્ટિસિટીને કારણે, કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં પોતામાં અને પોતાની સ્મૃતિમાં વિશ્વાસ રાખો. જૂની તસવીરો અને યાદગાર વસ્તુઓ જોતા રહો; સ્મૃતિને મનોરંજન આપવા માટે આ એક સારો ઉપાય છે.

જૂની તસવીરો સાચવીને સમયાંતરે તેમને ફરી જોવું તમારી યાદશક્તિને તાજું રાખવા અને તેને જાળવવા માટે ખૂબ જ સારો ઉપાય છે.